Zomers worden steeds heter en dat heeft ingrijpende gevolgen voor onze gezondheid en leefomgeving. Belangrijk dus om er rekening mee te houden. Goede meetindexen en bijbehorende waarschuwingen zijn daarin essentieel. En ook dat verandert met de tijd.

Tekst: Harry Geurts

Als er deze zomer weer eens een hittegolf in aantocht is, hoor je mogelijk een nieuwe term langskomen: hittekracht. De index, ontwikkeld door TNO, het KNMI, het RIVM en de VU, is een nieuwe grootheid om de hittebelasting aan te duiden. De benaming sluit aan bij vertrouwde aanduidingen, zoals windkracht, waterkracht en zonkracht, waardoor ook deze ongetwijfeld ingeburgerd raakt. Slim bedacht en bepaald geen overbodige luxe in de steeds warmere zomers.
Hittestress en hittefit

Als we blootgesteld worden aan warmte, wordt ook ons lichaam warmer. Afhankelijk van de omgeving en persoonlijke omstandigheden kan dat leiden tot hittestress. De lichaamstemperatuur houden we dan niet meer onder controle, met alle gevolgen van dien voor de gezondheid, zoals uitputting, huiduitslag, beroertes en zonnesteek. Langdurig aanhoudende hitte kan ook vermoeidheid veroorzaken. Vaak slapen we dan slecht, zweten we veel, worden we duizelig en krijgen we concentratieproblemen en hoofdpijn. Ook uitdroging en oververhitting vormen een risico, waardoor je spierkrampen kunt krijgen, uitgeput raakt of flauw kunt vallen.

Daarom is het belangrijk om voorbereid te zijn op hitte en gedragsadviezen niet in de wind te slaan. In de berekeningen van de hittekracht voor specifieke gebruikers, zoals beroepsgroepen die zware beschermende kleding dragen, wordt rekening gehouden met hoe goed iemand zich kan aanpassen aan de hitte, ook wel hittefit genaamd. Dat hangt af van factoren als activiteit, aanpasbaarheid aan de omgeving en de persoonlijke gezondheid.

Hittekracht bepaald uit temperatuurmetingen

De hittekracht is gebaseerd op de ‘Wet Bulb Global Temperature' (WBGT). Daarvoor zijn drie temperatuurmetingen nodig: de normale omgevingstemperatuur, de natuurlijke natte-luchttemperatuur en de globetemperatuur. De omgevingstemperatuur wordt gemeten met een gewone thermometer. De natuurlijke natte-luchttemperatuur wordt bepaald met een thermometer waaromheen een vochtig katoenen kousje is gewikkeld. Daarmee wordt een bezweten huid nagebootst, waarbij de vochtige kous de lucht koelt door verdamping. De globetemperatuur wordt gemeten met een thermometer met een zwarte bol eromheen die gevoelig is voor straling. Uit die combinatie van metingen en nog een aantal andere factoren, zoals de windsnelheid en de kleding, wordt de hittekracht berekend. Deze wordt uitgedrukt op een schaal oplopend vanaf 1 tot 10 of nog hoger, onderverdeeld in vier kleurcodes (groen, geel, oranje en rood) die aangeven hoe groot het risico voor de gezondheid is.

De hittekracht zal overigens komende zomer nog geen deel uitmaken van de reguliere waarschuwingen. De nieuwe index wordt eerst getest met specifieke gebruikers, zoals organisaties die zich richten op de gezondheid en veiligheidsregio’s die gemeenten ondersteunen en adviseren bij evenementen.

Code geel of oranje bij hitte

Het KNMI en het RIVM geven al langer waarschuwingen en adviezen uit bij hitte. Die worden deze zomer ook weer gebruikt. Bij aanhoudende hitte of zeer hoge temperaturen wordt als vanouds het Nationaal Hitteplan geactiveerd. Daarbij spelen ook de nachtelijke warmte en de vochtigheidsgraad een rol. Het KNMI kan een code geel uitgeven voor aanhoudende hitte of voor een dag met een extreem hoge temperatuur van 35 graden of warmer. Code oranje voor hitte wordt van kracht als het ernaar uitziet dat op drie achtereenvolgende dagen de temperatuur tot 34 graden of hoger oploopt, op 2 dagen achtereen 36 graden of meer wordt bereikt of op één dag 38 graden of hoger wordt verwacht. Bij extreme hitte wordt code rood (weeralarm) uitgegeven wanneer het weer zo extreem wordt dat het grote gevolgen heeft voor de samenleving. Voor hitte is vooralsnog nog nooit een code rood uitgegeven.
40+ graden

De afgelopen jaren zijn de criteria voor hittewaarschuwingen verruimd naar aanleiding van het vele warme weer en de hoge temperaturen die steeds weer bereikt worden. Velen herinneren zich ongetwijfeld de veertigers op de thermometer in de zomer van 2019. Dat was voor het eerst in de vaderlandse geschiedenis, met in Gilze-Rijen op 25 juli van dat jaar het (voorlopige) warmterecord van 40,7 graden. Zo warm is het daarna niet meer geworden, maar het scheelde niet veel. Op 27 juli 2019 noteerde Maastricht 39,5 graden.

Bovendien hebben we in deze eeuw al 14 hittegolven bijgeschreven, waarvan vier alleen al in de laatste vijf jaar. Dat is een relatief groot aantal op een totaal van 30 hittegolven sinds 1901 en overduidelijk een toename. Van een landelijke hittegolf is sprake als de temperatuur in De Bilt op minstens vijf dagen achtereen boven de 25 graden komt, waarvan drie dagen boven de 30 graden. De kans op een hittegolf is door de opwarming een stuk groter geworden en temperaturen van meer dan 40 graden zullen we ongetwijfeld vaker meemaken.

Houd de warmte buitenshuis

Onder zulke omstandigheden moeten we het hoofd koel houden. Daar kun je zelf veel aan doen, bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat er zo weinig mogelijk warmte binnenkomt. Ventilatoren, airco’s en zonweringen kunnen de warmte binnen de perken houden, maar het probleem is dat onze huizen juist gebouwd zijn om warmte binnen te houden. Heel anders dan in warme landen de middagzon niet binnenkomt. De oude Romeinen hielden bij de bouw van hun huizen al rekening met de stand van de zon. De slaapkamer hadden ze het liefst aan de oostkant, in het ochtendlicht. Eten deden ze in de zomer bij voorkeur ook aan de oostkant, waar de ruimtes niet te warm of te koud werden. Wij houden juist van veel licht in huis en grote ramen, zodat we tijdens koudere dagen optimaal profiteren van het binnenkomende zonlicht. Nadeel is dat het in tijden van warmte bloedheet kan worden. Een te warme woning leidt tot slaaptekort, oververmoeidheid en verminderde concentratie.

Gelukkig wordt bij nieuwbouw tegenwoordig rekening gehouden met de opwarming. Nieuwbouwwoningen moeten voldoen aan normen om de warmte buiten te houden met vaste zonweringen aan de buitengevels. Groen rondom het huis helpt ook tegen de warmte en is ook aantrekkelijk om te zien. Planten en bomen houden de warmte minder vast dan stenen en vormen een natuurlijke zonwering. Bovendien geven ze verkoeling door verdamping van vocht. Zodra het buiten koeler wordt, kun je ramen en deuren wagenwijd openzetten. Maar dan moet de omgeving wel zo koel mogelijk zijn. Zo makkelijk is dat niet. Zeker in stedelijke gebieden kan het overdag erg warm worden en koelt het ’s avonds weinig af. Dat is niet alleen iets van de laatste tijd. De Engelse meteoroloog Luke Howard (1772-1864), door zijn kennis van zaken ook wel de ‘vader van de meteorologie’ genoemd, merkte begin negentiende eeuw al op dat het klimaat in een stad anders is dan op het platteland. Door de verstedelijking en de opwarming is Howards opmerking tweehonderd jaar later actueler dan ooit. Gelukkig staat het hittebestendig inrichten van steden met koele, schaduwrijke plekken en waterpartijen tegenwoordig hoog op de agenda. En misschien moeten we net als de Zuid-Europeanen ook aan de siësta om de heetste dagen zonder kleerscheuren door te komen.

Adviezen: wat te doen bij extreme hitte

• Blijf (zoveel mogelijk) uit de zon
• Houd je woning koel, gebruik zonwering en sluit overdag ramen en deuren maar lucht wel ’s ochtends vroeg
• Drink voldoende water en neem ook onderweg water mee
• Doe geen zware lichamelijke activiteiten
• Let goed op mensen met een kwetsbare gezondheid
• Let goed op je huisdieren
• Laat geen kinderen en huisdieren achter in een dichte auto, ook niet voor een paar minuten
• Volg de weerberichten en waarschuwingen (KNMI) en eventuele smogwaarschuwingen (RIVM)
• Volg de adviezen van het Nationaal Hitteplan (RIVM)